युकेको बोनफायर नाइट : संसद् उडाउने असफल षड्यन्त्रबाट सुरु भएको आतसबाजीको परम्परा

लन्डन, ६ नोभेम्बर — नोभेम्बर लागेसँगै बेलायतका विभिन्न स्थानमा देखिने रङ्गीचङ्गी आतसबाजी र ठूला आगोका थुप्रोसँग चार शताब्दीभन्दा पुरानो राजनीतिक तथा धार्मिक इतिहास जोडिएको छ। प्रत्येक वर्ष नोभेम्बर ५ र त्यस आसपास मनाइने ‘बोनफायर नाइट’ सन् १६०५ मा तत्कालीन राजा र संसद्का सदस्यहरूलाई मार्ने उद्देश्यले रचिएको बारुद विस्फोटको षड्यन्त्र असफल भएको घटनाको सम्झना हो। यसलाई ‘गाइ फक्स नाइट’ र ‘फायरवर्क्स नाइट’ पनि भनिन्छ।

सन् १६०५ नोभेम्बर ५ मा लन्डनको वेस्टमिन्स्टरस्थित संसद्को औपचारिक उद्घाटनका बेला राजा जेम्स प्रथमसहित उपस्थित व्यक्तिहरूलाई विस्फोटमा मार्ने योजना बनाइएको थियो। इतिहासमा ‘गनपाउडर प्लट’ भनेर चिनिने उक्त षड्यन्त्रको मुख्य योजनाकार रोबर्ट केट्सबी थिए। गाइ फक्स त्यसका प्रमुख सहयोगीमध्ये एक थिए, जसलाई बारुद विस्फोट गराउने जिम्मेवारी दिइएको थियो।

षड्यन्त्रकारीहरूले हाउस अफ लर्ड्सको ठीक तल रहेको भण्डारण कक्षमा ३६ पिपा बारुद राखेका थिए। तर, अक्टोबरको अन्त्यतिर प्राप्त एउटा बेनामी चेतावनीपत्रपछि खोजतलास सुरु भयो। नोभेम्बर ४ को रातदेखि ५ को बिहानबीच गरिएको तलासीमा फक्स बारुदसहित पक्राउ परे र विस्फोटको योजना विफल भयो।

यस घटनाको पृष्ठभूमिमा तत्कालीन इङ्ल्यान्डको धार्मिक विभाजन थियो। प्रोटेस्टेन्ट राजसत्ता रहेको त्यस समयमा क्याथोलिक समुदायले धार्मिक प्रतिबन्ध र उत्पीडन भोगिरहेको थियो। सन् १६०३ मा जेम्स प्रथम सत्तामा आएपछि केही क्याथोलिकले धार्मिक स्वतन्त्रता बढ्ने अपेक्षा गरेका थिए। तर, अपेक्षित सुधार नआएपछि असन्तुष्ट एउटा सानो समूह हिंसात्मक षड्यन्त्रतर्फ लागेको थियो।

यो षड्यन्त्रलाई समग्र क्याथोलिक समुदायको अभियानका रूपमा बुझ्नु भने ऐतिहासिक रूपमा सही हुँदैन। बेलायती संसद्को ऐतिहासिक विवरणअनुसार योजनाबारे केही जानकारी पाएका क्याथोलिक धर्मगुरुहरूले समेत त्यसलाई निरुत्साहित गर्ने प्रयास गरेका थिए।

राजा र संसद् जोगिएको घटनालाई वार्षिक रूपमा सम्झन जनवरी १६०६ मा तत्कालीन इङ्ल्यान्डको संसद्ले ‘थ्याङ्क्सगिभिङ एक्ट’ पारित गर्‍यो। यसले प्रत्येक नोभेम्बर ५ मा विशेष प्रार्थना र धार्मिक प्रवचन गर्ने व्यवस्था स्थापित गर्‍यो। चर्चका घण्टी बजाउने, खुला स्थानमा ठूलो आगो बाल्ने र आतसबाजी गर्ने अभ्यास पनि उत्सवका अङ्ग बने।

प्रारम्भिक उत्सवमा राजसत्ताप्रतिको समर्थनसँगै क्याथोलिकविरोधी भावना पनि जोडिएको थियो। केही कालखण्डमा पोपका पुतला जलाउने चलनसमेत थियो। पछि धार्मिक प्रतिबन्धहरू खुकुलो हुँदै जाँदा धेरै स्थानमा पोपको सट्टा गाइ फक्सको पुतला जलाउने परम्परा प्रचलित भयो। त्यसैले मनोरञ्जनका रूपमा देखिने यो उत्सवको इतिहासमा धार्मिक तनाव र असहिष्णुताका अध्याय पनि समेटिएका छन्।

वार्षिक स्मरणसम्बन्धी उक्त कानुन सन् १८५९ मा खारेज भयो। तर, कानुनी व्यवस्था अन्त्य भए पनि सामाजिक परम्परा रोकिएन। पनि नोभेम्बर ५ र त्यस आसपास सार्वजनिक आतसबाजी प्रदर्शन, बोनफायर कार्यक्रम र पारिवारिक जमघट हुने गर्छन्। कतिपय स्थानमा गाइ फक्सको प्रतीकात्मक पुतला बनाएर आगोमा जलाउने चलनसमेत कायम छ।

यो घटनाको सम्झना संसद्को औपचारिक परम्परामा पनि बाँकी छ। संसद्को राजकीय उद्घाटनअघि ‘योमन अफ द गार्ड’ ले संसद् भवनमा तलासी लिने चलन जारी छ। अहिले यो ऐतिहासिक तथा औपचारिक अभ्यास हो; वास्तविक सुरक्षा जाँचका लागि छुट्टै व्यवस्था गरिन्छ।

सन् २०२६ मा उक्त असफल षड्यन्त्रको ४२१ वर्ष पूरा भएको छ। धार्मिक तथा राजकीय कृतज्ञता व्यक्त गर्ने दिवसबाट विकसित बोनफायर नाइट बेलायती सामाजिक जीवनमा आतसबाजी र सामुदायिक जमघटको परम्पराका रूपमा कायम छ। यसको उज्यालोमुनि भने धर्म, सत्ता र राजनीतिक द्वन्द्वको लामो इतिहास लुकेको छ।