बेलायत, २७ अक्टोबर २०२७, शरद ऋतुसँगै बेलायतमा कटुस पाक्ने मौसम सुरु भएपछि नेपालबाट आएका कतिपय ज्येष्ठ नागरिक बिहानै नजिकका वन क्षेत्रमा पुगेर कटुस सङ्कलन गर्ने गरेका छन्। नेपालमा परिचित स्वादसँग जोडिएको यो गतिविधिले उनीहरूलाई घरबाहिर निस्कने, हिँडडुल गर्ने र साथीभाइसँग समय बिताउने अवसरसमेत दिएको छ। सङ्कलित कटुस उसिनेर वा भुटेर खानेसँगै केही नेपालीले सेलरोटी बनाउन पनि प्रयोग गर्ने गरेका छन्।
बेलायतमा खान मिल्ने ‘स्विट चेस्टनट’को वैज्ञानिक नाम *Castanea sativa* हो। वुडल्यान्ड ट्रस्टका अनुसार अक्टोबर कटुस सङ्कलनका लागि उपयुक्त महिनामध्ये एक हो। ठूला रूखबाट अक्टोबरदेखि फल झर्न थाल्छ र मौसमअनुसार शरद ऋतुको अन्त्य तथा जाडोको सुरुआतसम्म पाइन्छ। पाकेर फुटेका काँडेदार खोलभित्र वा रूखमुनि झरेका फल सङ्कलन गर्न सकिन्छ।
युकेमा स्विट चेस्टनटका रूख विशेषगरी दक्षिणपूर्वी इङ्ग्ल्यान्डमा पाइन्छन्। केन्टका वन क्षेत्र, पुराना पार्क र निजी जमिनमा पनि यस्ता रूख छन्। सेभेनओक्सस्थित नोल पार्कमा पुराना कटुसका रूखहरूको लहर रहेको ‘चेस्टनट वाक’ यसको एउटा उदाहरण हो। यद्यपि रूख भएको ठाउँलाई फल उत्पादन गर्ने व्यावसायिक बगैँचा वा कटुस टिप्न खुला क्षेत्र मान्न मिल्दैन। नोल पार्कले वन्यजन्तुको आहार र प्राकृतिक सम्पदा जोगाउन पार्कभित्र फल तथा अन्य वनस्पति सङ्कलन नगर्न अनुरोध गरेको छ।
आफ्नै जमिनमा कटुस रोप्न चाहनेका लागि युकेमा बिरुवा पनि उपलब्ध छन्। वुडल्यान्ड ट्रस्ट तथा विशेष नर्सरीहरूले स्विट चेस्टनटका बिरुवा बिक्री गर्छन्। यसको खेतीका लागि घाम लाग्ने, पानी नजम्ने र उपयुक्त माटो भएको पर्याप्त खुला ठाउँ आवश्यक पर्छ। ठूलो हुने रूख भएकाले रोप्नुअघि जात र उपलब्ध स्थानबारे बुझ्नु उपयोगी हुन्छ।
कटुस स्वादका साथै पोषणका दृष्टिले पनि उपयोगी खाद्य हो। यसमा भिटामिन C, B1, B2, B3, B6 र फोलेट अर्थात् B9 पाइन्छन्। नर्वेको खाद्य संरचनासम्बन्धी तथ्याङ्कअनुसार भुटेको कटुसको १०० ग्राम खान मिल्ने भागमा करिब २६ मिलिग्राम भिटामिन C, ०.५ मिलिग्राम B6 र ७० माइक्रोग्राम फोलेट हुन्छ। यसमा फाइबर, पोटासियम, म्याग्नेसियम र कपर पनि पाइन्छन्। यद्यपि जात, भण्डारण र पकाउने तरिकाअनुसार पोषक तत्त्वको मात्रा फरक हुन सक्छ।
अन्य धेरै नट्सको तुलनामा कटुसमा बोसो कम र स्टार्च बढी हुन्छ। त्यसैले पौष्टिक भए पनि असीमित मात्रामा खान उपयुक्त हुँदैन। धेरै खाँदा पेट फुल्ने वा ग्यास हुने समस्या आउन सक्छ। कटुस मिसाएर बनाइएको सेलरोटीको पोषण पनि त्यसमा प्रयोग गरिएको चिनी, तेल वा घिउको मात्रामा निर्भर हुन्छ।
नेपाली भान्सामा कटुसलाई सेलरोटीमा प्रयोग गर्ने अभ्यासले स्थानीय रूपमा उपलब्ध खाद्यलाई परम्परागत परिकारसँग जोडेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा भने कटुस सुकाएर पिठो बनाउने, सुप, केक, पेस्ट्री र चिनीको चास्नीमा पकाइने मिठाई तयार गर्ने चलन छ। फ्रान्स, इटाली, स्पेन र पोर्चुगलमा स्विट चेस्टनटको खेती र फल बगैँचाको लामो परम्परा रहेको छ। चीन, जापान र कोरियामा पनि विभिन्न प्रजातिका खान मिल्ने चेस्टनट उत्पादन हुन्छन्।
कटुस टिप्न जाँदा कानुनी पक्ष भने बुझ्न आवश्यक छ। बेलायतका सबै भाग र सबै वन क्षेत्रमा एउटै नियम लागू हुँदैन। इङ्ग्ल्यान्ड र वेल्समा लागू हुने ‘थेफ्ट एक्ट १९६८’ को दफा ४(३) अनुसार जङ्गली रूपमा उम्रेका वनस्पतिको फल व्यक्तिगत प्रयोगका लागि टिप्नु सामान्यतः उक्त व्यवस्थाअन्तर्गत चोरी मानिँदैन। तर बिक्री, पारिश्रमिक वा अन्य व्यावसायिक प्रयोजनका लागि सङ्कलन गर्दा यो छुट लागू हुँदैन। यो व्यवस्थाले निजी जमिनमा प्रवेश गर्ने स्वतः अधिकार पनि दिँदैन, न त खेती गरिएको निजी बगैँचाको फल लिन छुट दिन्छ।
स्कटल्यान्डमा व्यक्तिगत उपभोगका लागि जिम्मेवार ढङ्गले जङ्गली खाद्य सङ्कलन गर्ने परम्परागत अभ्यास स्वीकार गरिएको छ, तर व्यावसायिक सङ्कलनका लागि जग्गाधनीको अनुमति आवश्यक हुन्छ। जहाँ गए पनि संरक्षित क्षेत्रका नियम, स्थानीय प्रतिबन्ध र सूचनापाटीको पालना गर्नुपर्छ। वुडल्यान्ड ट्रस्टले आफ्ना वनमा व्यक्तिगत प्रयोगका लागि मात्र सङ्कलन स्वीकार गर्ने र कतिपय संवेदनशील क्षेत्रमा त्यस्तो सङ्कलनसमेत नगर्न आग्रह गरेको छ।
कटुस खोज्दै वनमा हिँड्नु शारीरिक सक्रियताको अवसर पनि हो। बेलायतको राष्ट्रिय स्वास्थ्य सेवा एनएचएसका अनुसार नियमित हिँडाइले शारीरिक क्षमता र मुटुको स्वास्थ्यमा सहयोग पुर्याउँछ। समूहमा जाँदा कुराकानी र सामाजिक भेटघाटको अवसरसमेत मिल्छ। यद्यपि ज्येष्ठ नागरिकले आफ्नो स्वास्थ्य र हिँड्ने क्षमताअनुसार दूरी तय गर्नु उचित हुन्छ।
सङ्कलनका क्रममा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सावधानी सही पहिचान हो। खान मिल्ने स्विट चेस्टनट र खान नहुने ‘हर्स चेस्टनट’ अर्थात् ‘कन्कर’ फरक हुन्। स्विट चेस्टनटको खोलमा बाक्ला, मसिना काँडा र फलको टुप्पोमा चुच्चो भाग हुन्छ। हर्स चेस्टनटको खोलमा तुलनात्मक रूपमा थोरै तथा मोटा काँडा हुन्छन्। खोल, पात र फल सबै हेरेर निश्चित पहिचान गर्नुपर्छ; शङ्का लागेमा खान हुँदैन।
वनमा जाँदा चिप्लिन नदिने जुत्ता, काँडाबाट बचाउने पञ्जा र मौसमअनुकूल कपडा लगाउनु उपयोगी हुन्छ। अँध्यारो वा तीव्र हावाहुरीमा जानुभन्दा पर्याप्त उज्यालो र सुरक्षित मौसम रोज्नुपर्छ। घाँस तथा झाडीमा पाइने किर्नाबाट बच्न शरीर ढाक्ने कपडा लगाउने र फर्किएपछि छाला तथा कपडा जाँच्ने एनएचएसको सुझाव छ।
रूखका हाँगा भाँच्ने, बोटमा क्षति पुर्याउने वा भेटिएजति सबै फल उठाउने काम गर्नु हुँदैन। आफूलाई आवश्यक थोरै मात्र सङ्कलन गरी वन्यजन्तु र प्राकृतिक पुनरुत्पादनका लागि पनि फल छोड्नुपर्छ। घर ल्याइएको कटुस सफा गरेर बिग्रेका दाना छुट्याउने र भुट्नुअघि बोक्रामा चिरा लगाउने गर्नुपर्छ, जसले तताउँदा फल पड्किने जोखिम घटाउँछ। यसरी स्थानीय नियम र प्रकृतिको सम्मान गर्दै गरिएको कटुस सङ्कलन मौसमी स्वाद, सक्रिय जीवन र नेपाली खानपानलाई जोड्ने अवसर बन्न सक्छ।
– विश्वास दीप तिगेला
