अन्तर्राष्ट्रिय अनुवाद दिवस: भाषाका पर्खाल भत्काउने र संसार जोड्ने एउटा पुल

अन्तर्राष्ट्रिय अनुवाद दिवस हरेक वर्ष सेप्टेम्बर ३० मा मनाइन्छ। यो दिवसलाई बुझ्न अनुवादको इतिहास हेर्नुपर्छ। मानिसले फरक भाषा बोल्ने समुदायसँग सम्पर्क गर्न थालेदेखि नै कुनै न कुनै रूपमा अनुवादको आवश्यकता रहँदै आएको छ। व्यापार, धर्म, युद्ध, कूटनीति, ज्ञान र संस्कृतिको आदानप्रदानसँगै अनुवाद पनि विकसित हुँदै गयो। प्राचीन सभ्यताहरूमा धार्मिक ग्रन्थ, प्रशासनिक अभिलेख र व्यापारिक दस्तावेज विभिन्न भाषामा रूपान्तरण गरिन्थे। बाइबलका विभिन्न भाषामा भएका अनुवादले पनि विश्वमा अनुवादको इतिहासलाई गहिरो प्रभाव पारेका छन्।

अनुवादको इतिहासमा सेन्ट जेरोमको नाम विशेष रूपमा जोडिन्छ। चौथो शताब्दीका सेन्ट जेरोमले ग्रीक र हिब्रू स्रोतबाट बाइबलका महत्वपूर्ण अंश ल्याटिनमा अनुवाद गरेका थिए। उनको निधन सेप्टेम्बर ३०, ४२० मा भएको थियो। त्यसैले सेप्टेम्बर ३० लाई अनुवादकहरूको संरक्षक मानिने सेन्ट जेरोमको स्मृतिसँग जोडेर अन्तर्राष्ट्रिय अनुवाद दिवसका रूपमा मनाउने परम्परा विकसित भयो।

आधुनिक समयमा भने अनुवाद व्यक्तिगत वा धार्मिक काममा मात्र सीमित रहेन। राष्ट्रहरूबीच कूटनीतिक सम्बन्ध बढ्दै गएपछि यसको महत्व झन् बढ्यो। सन् १९५३ मा युनेस्कोको संरक्षणमा पेरिसमा अन्तर्राष्ट्रिय अनुवादक महासंघ स्थापना भयो। त्यसबेला डेनमार्क, फ्रान्स, इटाली, नर्वे, जर्मनी र टर्कीका छवटा राष्ट्रिय अनुवादक तथा दोभासे संस्थाहरू यसको संस्थापक सदस्य थिए। सन् १९९१ मा यही महासंघले सेप्टेम्बर ३० लाई अन्तर्राष्ट्रिय अनुवाद दिवसका रूपमा मनाउने सुरुवात गर्‍यो।

तर यस दिवसले औपचारिक अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता पाएको धेरै लामो समय भएको छैन। संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाले २४ मे २०१७ मा प्रस्ताव नम्बर ७१/२८८ पारित गर्दै सेप्टेम्बर ३० लाई औपचारिक रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय अनुवाद दिवस घोषणा गर्‍यो। संयुक्त राष्ट्रसंघले व्यावसायिक अनुवादलाई राष्ट्रहरूलाई जोड्ने, संवाद र समझदारी बढाउने, विकासमा सहयोग गर्ने तथा विश्व शान्ति र सुरक्षालाई बलियो बनाउने महत्वपूर्ण माध्यमका रूपमा स्वीकार गरेको छ।

आज संसारमा भाषाको विविधता कति ठूलो छ भन्ने तथ्यले अनुवादको आवश्यकता अझ स्पष्ट पार्छ। युनेस्कोका अनुसार विश्वमा ८,३२४ भाषा अभिलेखित छन् र तीमध्ये करिब ७,००० अझै प्रयोगमा छन्। करिब १,४०० भाषाले कानुनी मान्यता पाएका छन् भने करिब १,५०० भाषा निकट भविष्यमा आफ्ना प्रयोगकर्ता गुमाउने जोखिममा छन्। अनलाइन संसारमा प्रतिनिधित्व भएका भाषा भने करिब १,००० मात्र छन्।

यति ठूलो भाषिक विविधताबीच अनुवाद केवल शब्दलाई अर्को भाषामा सार्ने काम होइन। एउटै शब्दको अर्थ परिस्थिति, संस्कृति, कानुन र सामाजिक परिवेशअनुसार फरक हुन सक्छ। त्यसैले राम्रो अनुवादका लागि भाषाको ज्ञानसँगै सम्बन्धित समाज, संस्कृति, विषय र सन्दर्भको गहिरो बुझाइ आवश्यक हुन्छ। संयुक्त राष्ट्रसंघका दोभासेहरूले बैठकमा बोलिएको कुरा तत्काल अर्को भाषामा रूपान्तरण गर्नुपर्छ र उनीहरूले फरक उच्चारण, गति, शैली तथा सांस्कृतिक सन्दर्भसमेत बुझ्नुपर्ने हुन्छ।

यसको एउटा ठूलो उदाहरण स्वयं संयुक्त राष्ट्रसंघ हो। संयुक्त राष्ट्रसंघका अरबी, चिनियाँ, अंग्रेजी, फ्रान्सेली, रुसी र स्पेनी गरी छवटा आधिकारिक भाषा छन्। एउटा आधिकारिक भाषामा दिइएको भाषणलाई अन्य पाँच भाषामा एकै समयमा दोभासेहरूले रूपान्तरण गर्छन्। अधिकांश महत्वपूर्ण संयुक्त राष्ट्रसंघीय दस्तावेज पनि यी छवटै भाषामा तयार गरिन्छ।

अनुवादको क्षेत्र प्रविधिसँगै ठूलो परिवर्तनबाट गुज्रिरहेको छ। पहिले शब्दकोश, कागज र पुस्तकमा निर्भर अनुवादक आज कम्प्युटर आधारित अनुवाद प्रणाली, विशाल भाषिक तथ्यसंग्रह र कृत्रिम बुद्धिमत्तासँग काम गरिरहेका छन्। संयुक्त राष्ट्रसंघले समेत १९९० देखि २०१४ सम्म आफ्ना दस्तावेजको लाखौँ वाक्यलाई विभिन्न भाषाबीच मिलाएर तयार गरिएको समानान्तर भाषिक तथ्यसंग्रह विकास गरेको छ, जसले यान्त्रिक अनुवाद र भाषासम्बन्धी कृत्रिम बुद्धिमत्ता अनुसन्धानमा सहयोग पुर्‍याएको छ।

तर कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकासले मानव अनुवादकको आवश्यकता समाप्त गरिसकेको छैन। संयुक्त राज्य अमेरिकाको श्रम तथ्याङ्क ब्युरोका अनुसार सन् २०२५ मा त्यहाँ दोभासे र अनुवादकको रोजगारी करिब ७३,९०० थियो र सन् २०३५ सम्म करिब ७५,४०० पुग्ने अनुमान गरिएको छ। यस क्षेत्रमा हरेक वर्ष औसत करिब ६,००० रोजगारीका अवसर खुल्ने अनुमान छ। त्यही संस्थाले कृत्रिम बुद्धिमत्ताले अनुवादकको कामलाई अझ प्रभावकारी बनाउन सहयोग गरिरहेको भए पनि धेरै काम पूर्ण रूपमा स्वचालित गर्न अझै कठिन रहेको उल्लेख गरेको छ।

यसको कारण पनि स्पष्ट छ। मेसिनले शब्दको अर्थ पहिचान गर्न सक्छ, तर व्यङ्ग्य, भाव, सांस्कृतिक संकेत, कानुनी सूक्ष्मता, राजनीतिक संवेदनशीलता वा कुनै वाक्यको वास्तविक आशय सधैँ सही रूपमा बुझ्न सक्दैन। एउटा शब्द गलत ठाउँमा प्रयोग हुँदा साहित्यिक रचनाको भाव बिग्रन सक्छ भने कानुनी वा कूटनीतिक दस्तावेजमा त्यही गल्तीको परिणाम अझ गम्भीर हुन सक्छ। त्यसैले अहिलेको समय अनुवादक र प्रविधिबीच प्रतिस्पर्धाभन्दा पनि सहकार्यको समय बन्दै गएको देखिन्छ।

भाषा केवल सञ्चारको माध्यम होइन, इतिहास, संस्कृति, पहिचान र ज्ञानको भण्डार पनि हो। युनेस्कोका अनुसार विश्वमा प्रयोगमा रहेका करिब ७,००० भाषामध्ये ठूलो संख्याका भाषा जोखिममा छन्। युनेस्कोले एक भाषा औसतमा प्रत्येक दुई हप्तामा हराउने गरेको तथ्यसमेत उल्लेख गरेको छ। विश्वका ७,००० भाषामध्ये केवल ३५१ भाषा मात्र शिक्षाको माध्यमका रूपमा प्रयोग हुने गरेको तथ्यले पनि भाषिक असमानताको गम्भीरता देखाउँछ।

त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय अनुवाद दिवस वास्तवमा अनुवादकलाई मात्र सम्झने दिन होइन। यो एउटा भाषाको ज्ञान अर्को भाषामा पुर्‍याउने, एउटा संस्कृतिलाई अर्को संस्कृतिसँग परिचित गराउने र फरक समाजबीच समझदारी निर्माण गर्ने कामको महत्व सम्झने दिन हो। आज संसार पहिलेभन्दा धेरै नजिक आएको छ, मानिसहरू देशको सीमा पार गरेर बसिरहेका छन्, व्यापार र शिक्षा विश्वव्यापी भएका छन् र सूचना केही सेकेन्डमै एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ पुग्छ। तर भाषा अझै पनि मानिसबीचको ठूलो सीमा हो। त्यो सीमा पार गराउने पुलका रूपमा अनुवादक, दोभासे, शब्दावली विशेषज्ञ, सम्पादक र अन्य भाषासम्बन्धी पेशाकर्मीको भूमिका झन् महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ।

नेपालजस्तो बहुभाषिक देशका लागि यसको महत्व अझ बढी छ। नेपालमा नेपालीसँगै मैथिली, भोजपुरी, थारू, तामाङ, नेपाल भाषा, मगर, अवधी, लिम्बू, गुरुङलगायत अनेक भाषा बोलिन्छन्। देशभित्रै नागरिकले आफ्नो भाषा र संस्कृतिमा सूचना, शिक्षा, कानुनी सेवा र सार्वजनिक सेवामा पहुँच पाउनु भाषिक अधिकारसँग जोडिएको विषय हो। त्यस्तै विदेशमा फैलिएको नेपाली समुदायका लागि नेपाली भाषा र अन्य देशका भाषाबीच पुल बनाउने काम पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

अनुवादको भविष्य अब केवल एउटा भाषाको शब्द अर्को भाषामा सार्ने भविष्य होइन। यो मानव र प्रविधिको सहकार्य, सांस्कृतिक संरक्षण, ज्ञानको विश्वव्यापी पहुँच र विभिन्न समुदायबीच समान सहभागिताको भविष्य पनि हो। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले अनुवादलाई छिटो र सुलभ बनाउन सक्छ, तर भाषाको आत्मा, संस्कृति र सन्दर्भ बुझ्ने मानवीय क्षमता अझै अपरिहार्य छ। यही कारण अन्तर्राष्ट्रिय अनुवाद दिवसले हामीलाई एउटा सरल कुरा सम्झाउँछ, भाषा फरक भए पनि बुझाइको पुल बनाउन सकिन्छ, र त्यो पुल निर्माण गर्ने पेशा संसारलाई जोड्ने महत्वपूर्ण पेशामध्ये एक हो।